Геология мамандығының негізін қалаушы – ұстаз Шаhмардан

Шаһмардан Есенов — қазақ кеңес геологы, пайдалы қазбалар саласының маманы, қоғам және мемлекет қайраткері, геология-минералогия ғылымының докторы, профессор Қаз. КСР ҒА-ның академигі (1967). 1927 жылы тамыздың 5-інде Қызылорда облысының Шиелі ауданы Тартоғай ауылында дүниеге келеді.

Ш.Есенов 100-ден аса ғылыми еңбек жазды. Республика геология ғылымын, оның маңызды саласының бірі металлогенияны дамытуға үлес қосуда. Геология-металлогения және пайдалы қазбаларды іздеу мен барлаудың әдістері жөніндегі жазылған еңбектері мен проблемаларға арналған. Ол 1965 жылы жарық көрген Қазақстанның кеңейтілген масштабты геология картасын жасауға қатысты.

Ш.Есенов КСРО-ның Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі мемлекет комитетінің мүшесі (1967 жылдан), БҰҰ-ның Қиыр Шығыс Елдері Комиссиясының 1962 жылы Тайландта өткен сессиясында кеңес делегациясын басқарды. Халықаралық Геологиялық конгреске (Үндістан), Пагуош конференциясына (Швеция 1968), Үндістан ғалымдарының конгресіне (1971) қатысты.

Шахмардан Есенов – Қазақстанның ғасырлар тоғысындағы айтулы тұлғасы, геология ғылымының біртуар перзенті. Оның есімі – Қазақстанның минералдық-шикізаттық базасын дамытумен, ғылыми кадрларды даярлаумен және елдің экономикалық қуатын арттырумен тығыз байланысты. Шахмардан Есенов – ғалым, ұйымдастырушы, педагог және қоғам қайраткері. Оның ерен еңбегі – Қазақстанның тарихында алтын әріптермен жазылған мұра.

Шахмардан Есеновтың ғылыми жолы жас кезінен басталды. Ол Қазақстанның геологиялық құрылымын зерттеуге, пайдалы қазбаларды іздеуге және оларды тиімді игеруге деген құштарлығымен ерекшеленді. Геология және минералогия ғылымдарының докторы, профессор Ш.Есенов көптеген ғылыми еңбектердің, монографиялардың және ғылыми мақалалардың авторы. Оның ғылыми жұмыстары Қазақстанның геологиялық құрылымын, пайдалы қазба байлықтарын анықтауға және оларды игерудің тиімді әдістерін әзірлеуге бағытталған. Ол Қазақстанның жер қойнауының картасын жасауға, минералдық ресурстарды бағалауға және геологиялық болжамдар жасауға зор үлес қосты.

Ш.Есенов тек ғалым ғана емес, сонымен қатар талантты ұйымдастырушы болды. Ол Қазақ КСР Геология министрлігін басқарып, геологиялық барлау жұмыстарын ұйымдастыруға және республиканың минералдық-шикізат базасын нығайтуға зор үлес қосты. Оның басшылығымен көптеген жаңа кен орындары ашылып, өндіріске енгізілді. Ол геологиялық барлау жұмыстарының тиімділігін арттыруға, жаңа технологияларды енгізуге және ғылыми зерттеулерді қолдауға бағытталған көптеген шараларды жүзеге асырды. Ол геологтардың еңбегін бағалап, оларға жағдай жасауға тырысты.

Ш.Есенов көп жылдар бойы Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті) дәріс оқып, геология саласының көптеген мамандарын даярлады. Ол студенттерге терең білім беріп қана қоймай, сонымен қатар оларды ғылыми жұмысқа баулып, геология ғылымына деген сүйіспеншілігін арттырды. Оның шәкірттері бүгінде Қазақстанның геологиялық саласында жемісті жұмыс істеп, елдің экономикалық дамуына өз үлестерін қосуда.

Шахмардан Есенов Қаныш Сәтбаев және Евней Букетовтердің қатарындағы қазақтың ең көрнекті ғалымдарының бірі саналады. Жемісті қызметінің және оның белсенді қатысуының арқасында бүгінге дейін ірі табиғи ресурстар (мұнай, газ, мыс және т.б) қоры болып отырған – Жезқазған, Жаңаөзен, Қаражанбас, Жетібай, Қаламқас, Бозащы және т.б. кен орындары ашылды және тиісінше қазіргі таңда Қазақстан экономикасының негізін құраушы өндірістік кешендер құрылды. Әріптестерінің еске алуынша, кезінде атақты кеңестік мемлекет қайраткері, үш мәрте Социалистік Еңбек Ері, кеңестік ядролық қару жасау жобасы жетекшілерінің бірі Ефим Славский өзінің Социалистік Еңбек Ері атақтарының кемінде біреуі Маңғыстау облыстық мұнай-газ кен орындарын ашқаны және аймақтың даму негізін қалағаны үшін Шахмардан Есеновке тиесілі деген көрінеді. Шахмардан Есенов және оның әріптестері ашқан Өзен және Жетібай кен орындарының қоры шамамен 1,5 миллиард тонна мұнайға бағаланған. Геологтар Ш. Есенов басшылығында Маңғыстау облысындағы мұнай мен газ қорын барлау мен іздеуді бастаған кезде қазіргі Ақтау қаласы Актауский деп аталған шағын ғана кент болатын. Бүгінде қаладағы 36 ықшам аудандарда 200 мыңдай тұрғын бар. Тұтастай алғанда облысты 570 мыңдай халық қоныс еткен болса, оларға негізгі жұмысты іргесін кезінде Ш. Есенов басшылығындағы геологтар қалап кеткен мұнай-газ өнеркәсібі ұсынып отыр.

1995 жылы Шахмардан Есенұлы Есенов есімін мәңгі есте сақтау мақсатында ҚР Министрлер кабинетінің қаулысымен Ақтау политехникалық институты Ш. Есенов атындағы Ақтау политехникалық институты болып өзгертілді. Содан бері Маңғыстау облысының бас жоғары оқу орны ұлы геологтың есімімен аталып келеді.

Ш.Есенов – тек геолог ғана емес, сонымен қатар интеллектуалды, мәдениетті және патриоттық рухтағы тұлға болды. Ол қазақ тілінің дамуына, ұлттық мәдениеттің сақталуына және Қазақстанның халықаралық аренадағы имиджін көтеруге үлкен үлес қосты. Ол көптеген кітаптардың, мақалалардың және эсселердің авторы, оның еңбектері қазақ халқының тарихына, мәдениетіне және географиясына арналған.

Ш.Есеновтың ерен еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол көптеген мемлекеттік наградалармен, ордендермен және медальдармен марапатталған. Оның есімі Қазақстанның ғылым тарихында алтын әріптермен жазылды. Оған арналып ескерткіштер орнатылып, көшелер мен мектептер аталды.

Шахмардан Есеновтың өмірі мен қызметі – Қазақстанның болашақ ұрпақтары үшін үлгі-өнеге. Оның геология ғылымына, елге және халыққа деген шексіз сүйіспеншілігі – баршаға үлгі боларлық қасиет. Оның есімі – Қазақстанның тәуелсіздігінің, өркендеуінің және гүлденуінің символы. Ш.Есеновтың ерен еңбегі – мәңгілік мұра. Ол геология саласының дамуына жол сілтеуші шамшырақ болып қала береді. Оның есімі Қазақстанның болашақ ұрпақтары үшін шабыт көзі болып қала береді.

Серикбаева Айгул,
Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті, Жаратылыстану ғылымдары кафедрасының профессор ассистенті
Ziatker.kz