Xnews — ақпарат агенттігі Әлем және Қазақстанның соңғы жаңалықтары
Тарих – халықтың өткен жолын ғана емес, ұлттың тағдырын, басынан өткерген қасіретін және азаттық жолындағы күресін айқындайтын баға жетпес қазына. Өткеннің өнегесін білу, ақтаңдақ беттерін зерделеу, жазықсыз жапа шеккен жандардың есімдерін ұмытпау – бүгінгі ұрпақтың алдындағы маңызды міндет. Осы мақсатта елімізде іс-шаралар өткізілуде. Мысалы Түркістан қаласындағы «Фараб» әмбебап ғылыми кітапханасында «Рухқа тағзым, тарихқа тағылым» атты кітап және тарихи құжаттар көрмесі ұйымдастырылған еді. Танымдық іс-шараның негізгі мақсаты – саяси қуғын-сүргін құрбандарының тағдырын кейінгі ұрпаққа таныстырып, тарихи жадыны жаңғырту.
Көрмеге қойылған кітаптар мен архивтік құжаттар келушілерге халқымыздың тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі туралы тереңірек мағлұмат алуға мүмкіндік берді. Әсіресе, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың жеке өміріне, отбасыларына және тағдырларына қатысты тарихи деректердің ұсынылуы көрменің маңызын арттырды. Өйткені тарихты тану тек белгілі бір оқиғалар мен жылдарды білумен шектелмейді. Оның артында қандай адам тағдыры тұрғанын, тұтас отбасылардың қандай қиындықты бастан өткергенін түсіну де аса маңызды.
Тарихи құжаттар – өткеннің үнсіз куәгері
Саяси қуғын-сүргін жылдары қазақ халқының тарихында өшпес із қалдырды. Сол кезеңде көптеген азамат жазықсыз айыпталып, қудалауға ұшырады. Елдің қоғамдық, мәдени және рухани дамуына үлес қосқан тұлғалардың тағдыры талай отбасының өміріне ауыр соққы болып тиді. Кейбірі туған жерінен жыраққа айдалса, енді бірі ұзақ жылдар бойы әділетсіздіктің зардабын тартты. Олардың есімдерін ақтау, өмір жолын зерттеу және кейінгі ұрпаққа жеткізу – тарихи әділеттілікті қалпына келтірудің маңызды бөлігі.
«Рухқа тағзым, тарихқа тағылым» көрмесі осы бағыттағы жұмыстардың маңызын айқындай түсті. Архив құжаттары арқылы келушілер өткен кезеңнің күрделі қырларымен танысып, тарихи деректердің шынайы оқиғаларды қалпына келтірудегі рөлін түсінді. Әрбір құжаттың артында адамның тағдыры, отбасының қайғысы, үзілген үміт пен әділдікке деген сенім тұрғаны анық.
Көрменің мазмұны келушілерге тарихқа басқа қырынан қарауға мүмкіндік берді. Бұған дейін саяси қуғын-сүргін туралы жалпы мәліметтермен ғана таныс болған жандар архивтік деректер арқылы сол кезеңнің шындығына жақындай түсті. Бұл – тарихи жадты қалыптастыруда нақты құжаттар мен түпнұсқа деректердің орны ерекше екенін көрсетеді.
Қала тұрғыны Назерке Әбдіхалық та көрмеден алған әсерімен бөлісіп, мұндай кездесулердің танымдық маңызы зор екенін атап өтті.
«Барлығымыз тарихтағы қуғын-сүргін құрбандары туралы жалпы шолу ретінде білеміз. Бірақ бүгін архивтен келген құжаттармен жақынырақ таныстық. Бейнеэкскурсия да көрсетілді. Бізге өте ұнады, көп ақпарат алдық. Тарихымыздағы ұлы тұлғалардың еңбектерімен жақын таныстық деп айта аламын», – деді ол.
Келушінің пікірі көрменің басты ерекшелігін аңғартады. Тарихи оқиғаларды кітаптан оқу мен сол кезеңге қатысты нақты құжаттарды көрудің әсері әртүрлі. Архив материалдары өткеннің шынайылығын сезінуге, құрғақ деректердің астарындағы адам тағдырын түсінуге жол ашады. Ал бейнеэкскурсия тарихи мәліметтерді көпшілікке түсінікті әрі әсерлі түрде жеткізуге мүмкіндік береді.
Архив – тарихи әділеттіліктің қайнар көзі
Көрмені ұйымдастыруға облыстық мемлекеттік архивтің мамандары да атсалысты. Архив қорларында сақталған құжаттар өткен кезеңнің оқиғаларын зерттеуге, қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың өмір жолын зерделеуге және олардың тарихи мұрасын кейінгі буынға жеткізуге мүмкіндік береді.
Облыстық мемлекеттік архивтің ғылыми қызметкері Райхан Биназарованың айтуынша, көрме жүз жылдық тарихы бар Түркістан облысының мемлекеттік архивіндегі қорлар негізінде ұйымдастырылған.
«Біз жүз жылдық тарихы бар Түркістан облысының мемлекеттік архивіндегі қорлар негізінде ұйымдастырылған көрмені алып келдік. Онда саяси қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың отбасына, жеке өміріне қатысты құжаттар ұсынылды. 1956–1957 жылдары көптеген азамат ақталды. “Мәдени мұра” бағдарламасы аясында шетел архивтеріне барып, көптеген құжаттарды зерттеп, олардың көшірмелерін алып келдік», – деді ғылыми қызметкер.
Бұл мәліметтер тарихи мұраны сақтау мен зерттеудің жүйелі жұмысты қажет ететінін көрсетеді. Архивтерде сақталған құжаттар – өткен дәуірдің шындығын танытатын маңызды дереккөз. Оларды ғылыми тұрғыдан зерттеу арқылы бұрын көпшілікке белгісіз болып келген мәліметтерді анықтауға, қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың өмір жолын толықтыруға және олардың есімдерін ел жадында жаңғыртуға болады.
Сонымен қатар шетел архивтеріндегі материалдарды іздестіру мен олардың көшірмелерін елге жеткізу де тарихи зерттеулердің аясын кеңейтеді. Өйткені өткен кезеңге қатысты құжаттар әртүрлі қорларда сақталуы мүмкін. Сол деректерді жинақтап, салыстырып, ғылыми айналымға енгізу тарихтың күрделі тұстарын тереңірек түсінуге жол ашады.
1956–1957 жылдары көптеген азаматтың ақталуы да қуғын-сүргін тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Дегенмен ақтау үдерісі тек заңдық шешім қабылдаумен шектелмейді. Олардың есімдерін халыққа таныту, еңбектерін бағалау, ұрпақтарына тарихи шындықты жеткізу және қоғамның жадында сақтау да үлкен маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда, архивтік құжаттарды көпшілік назарына ұсыну – тарихи әділеттілікті дәріптеудің бір жолы.
Ұмытылмаған тарих – ұрпаққа аманат
Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу – өткенге тағзым етумен қатар, бүгінгі қоғамның тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған маңызды жұмыс. Тарихтың қайғылы кезеңдерін білу болашаққа жауапкершілікпен қарауға, адам құқығы мен әділдіктің қадірін түсінуге ықпал етеді. Сондықтан мұндай көрмелердің маңызы белгілі бір күнмен немесе бір ғана іс-шарамен шектелмеуі керек.
Әсіресе, жас ұрпақтың тарихи деректермен танысуы маңызды. Өйткені тарихты терең түсінген адам елдің басынан өткен оқиғаларға бейжай қарамайды. Ол ата-бабаның тағдырын, қоғамның күрделі кезеңдерін және бүгінгі бейбіт өмірдің қадірін бағалай біледі. Кітаптар мен архивтік құжаттарға негізделген көрмелер жастардың зерттеушілік қызығушылығын арттырып, туған өлкенің тарихына деген құрметін нығайтады.
Түркістандағы «Рухқа тағзым, тарихқа тағылым» көрмесі де осы міндетті жүзеге асыруға бағытталған тағылымды бастамалардың бірі. Мұнда ұсынылған тарихи материалдар келушілерді өткенді саралауға, қуғын-сүргін құрбандарының тағдырын тереңірек түсінуге және тарихи жадыны сақтаудың маңызы туралы ойлануға жетелейді.
Тарихи тұлғалардың өмірі мен еңбегін зерттеу, архив құжаттарын сақтау, бұрын белгісіз болған деректерді жариялау және оларды көпшілікке қолжетімді ету – ұлттың рухани сабақтастығын нығайтатын маңызды қадамдар. Өйткені халықтың тарихи жады сақталған жерде өткеннің сабағы да ұмытылмайды.
Жазықсыз жапа шеккен азаматтардың есімдерін ұлықтау, олардың тағдырын кейінгі ұрпаққа жеткізу – уақыт өткен сайын маңызын жоғалтпайтын міндет. Қуғын-сүргін құрбандарының өмір жолы мен тарихи шындықты ұмытпау арқылы ғана біз өткенге әділ баға беріп, болашаққа берік бағдар қалыптастыра аламыз.
Қуғын-сүргін құрбандарының есімдері ел жадында мәңгі сақталуға тиіс. Олардың тағдыры – тарихтың ауыр сабағы, ал сол сабақты ұмытпау – келешек ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Түркістанда ұйымдастырылған көрме де осыны тағы бір мәрте аңғартып, рухқа тағзым ету мен тарихтан тағылым алудың мәнін тереңдете түсті.
